Lịch sử tiền tệ Trung Quốc không chỉ là câu chuyện về những vật dùng để trao đổi mà còn là một tấm gương phản chiếu tiến trình kinh tế, chính trị và văn hóa của một nền văn minh kéo dài hàng thiên niên kỷ. Mỗi chuyển đổi từ vỏ sò sang đồng thau, từ tiền tròn “lỗ vuông” sang tiền giấy rồi tới tiền kỹ thuật số đều gắn với thay đổi trong cách tổ chức sản xuất, trao đổi thương mại, quản trị nhà nước và mối quan hệ giữa trung ương và địa phương. Việc hiểu rõ từng giai đoạn giúp ta nắm được nguồn gốc những quy ước kinh tế, ý nghĩa biểu tượng (như “trời tròn, đất vuông”) và các bài học quản trị tài chính từ kiểm soát lạm phát đến quản lý chuỗi cung ứng tiền tệ. Hãy cùng ChineseHSK tìm hiểu về “Tiền Trung Quốc qua các thời kỳ” nhé!!!
Thời kỳ cổ đại
Trong giai đoạn trước khi có tiền kim loại chuẩn hóa, vỏ sò (thường là vỏ biển loại nhỏ gọi chung là “bèi”) được sử dụng rộng rãi khắp Đông Á như một hàng trao đổi tiêu chuẩn. Ở Trung Quốc, bằng chứng khảo cổ cho thấy vỏ sò xuất hiện trong các mộ táng và di tích thời Thương (c. 1600–1046 TCN) và Chu (c. 1046–256 TCN), cho thấy cả giá trị kinh tế lẫn ý nghĩa nghi lễ.
Vỏ sò phù hợp với vai trò tiền tệ nguyên thủy vì dễ nhận biết, tương đối bền, có tính đồng nhất và mang giá trị thẩm mỹ đây là điểm quan trọng trong xã hội mà tín ngưỡng và nghi lễ gắn chặt với kinh tế. Tuy nhiên, mặt hạn chế là nguồn cung phụ thuộc vào địa lý (khu vực ven biển có lợi thế) và khó cho các giao dịch lớn. Vì vậy, vỏ sò thường đồng hành với các vật đổi khác (vật tượng trưng, hàng hóa) trước khi tiến tới các công cụ kim loại.
Về mặt xã hội, việc sử dụng vỏ sò phản ánh cấu trúc kinh tế phức tạp hơn là trao đổi trực tiếp sản phẩm vì nó là bằng chứng của thị trường sơ kỳ, nơi xuất hiện thương nhân, trung gian và nhu cầu tích trữ giá trị. Việc tìm thấy vỏ sò trong các mộ địa còn cho thấy chúng có vai trò như của cải đền bù cho người chết, tức là vừa là tiền vừa là biểu tượng văn hóa.
Thời Xuân Thu – Chiến Quốc
Khi xã hội chuyển sang sản xuất nông nghiệp quy mô lớn và thương mại liên vùng gia tăng (khoảng 770–221 TCN), nhu cầu về phương tiện trao đổi tiêu chuẩn hóa mạnh. Ở giai đoạn Xuân Thu – Chiến Quốc, các nước chư hầu đúc tiền dao (刀币), tiền mai / tiền cày (布币) và nhiều dạng tiền vòng (环钱). Những dạng tiền này không chỉ phục vụ trao đổi mà còn là công cụ biểu thị quyền lực, vì triều đình hoặc lãnh chúa kiểm soát đúc tiền.
Hình thái đa dạng của tiền kim loại thời Chiến Quốc phản ánh tính phân quyền: mỗi nước có đơn vị và trọng lượng khác nhau, gây khó khăn cho thương mại liên vùng, đồng thời kích thích nhu cầu đổi tiền và tỷ giá. Kiến thức cán cân, cân đo và kỹ thuật đúc cũng phát triển trong thời kỳ này; công nghệ đúc giúp tạo ra lượng tiền lớn hơn so với vật đổi cũ.
Từ góc độ kinh tế, tiền kim loại đã tạo điều kiện cho xuất hiện các thị trường đô thị lớn, hình thành lớp thương gia giàu có, hệ thống thuế cống và trả lương bằng tiền. Tuy nhiên, việc thiếu chuẩn hóa cũng dẫn đến chi phí giao dịch cao và làm nổi bật nhu cầu thống nhất tiền tệ vì đây là tiền đề cho cải cách sau này dưới thời Tần.
Thời Tần – Hán
Sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Hoa (221 TCN), chính quyền trung ương tiến hành thống nhất hệ thống tiền tệ, tiêu chuẩn hóa hình dạng, kích thước và chữ viết trên đồng tiền. Tiền tròn ngoài, vuông trong (vật thể tròn có lỗ vuông ở giữa) trở thành biểu tượng phổ biến, đây sự hòa quyện giữa tư tưởng hình tượng “Trời tròn, Đất vuông” và thực tế tiện lợi (lỗ giúp xâu chuỗi dễ dàng).
Dưới thời Hán, đơn vị tiền tệ như Ngũ Thù tiền (五铢钱) được sử dụng ổn định trong nhiều thế kỷ, góp phần làm giảm chi phí giao dịch, chuẩn hóa tính toán giá cả và tạo thuận lợi cho thu thuế tập trung. Sự thống nhất tiền tệ giúp mở rộng thương mại giữa các vùng và tăng cường thu nhập cho triều đình thông qua phí đúc và kiểm soát tiền.
Về mặt văn hóa, biểu tượng hình tròn-vuông được nhiều người đón nhận vì nó vừa mang tính thực dụng vừa chứa đựng triết lý vũ trụ của Trung Hoa. Về mặt kinh tế, nhà nước càng kiểm soát chặt đúc tiền thì càng dễ gây ra vấn đề khi chính phủ in đúc quá tay hay giảm hàm lượng kim loại (như pha tạp) để bù cho chi tiêu đây cũng là một nguyên nhân phổ biến gây lạm phát trong lịch sử.
Thời Đường
Thời Đường (618–907) là thời kỳ thịnh trị, thương mại nội địa và quốc tế phát triển, đặc biệt con đường tơ lụa kéo theo nhu cầu tiền tệ lớn. Đồng Khai Nguyên Thông Bảo (开元通宝) trở thành một loại tiền tiêu chuẩn được đúc rải rác, có chữ khắc trang trọng, độ phổ biến cao. Kiểu chữ và ký hiệu trên tiền cũng được coi là công cụ tuyên truyền quyền lực của triều đình.
Sự thống trị của tiền đồng trong đời sống kinh tế thời Đường phản ánh sự ổn định của chế độ: hệ thống quản lý đúc tiền tốt, nguồn tài nguyên đồng tương đối dồi dào, cùng với mạng lưới thương mại phát triển giúp lưu thông hiệu quả. Đồng tiền thời Đường cũng được châu Á lân cận như Nhật Bản, Triều Tiên học theo điều này cho thấy tầm ảnh hưởng văn minh Trung Hoa lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, việc duy trì mối cân bằng giữa nhu cầu tiền, nguồn nguyên liệu và chi tiêu công là thách thức liên tục. Triều đình cần quản lý công nghệ đúc, giám sát độ tinh khiết và ngăn chặn việc xâm thực. Những vấn đề này lồng ghép vào câu chuyện chính trị, những triều đại yếu kém thường dẫn tới tình trạng giảm chất lượng tiền và khủng hoảng tiền tệ.
Thời Tống
Thời Bắc Tống (960–1127) chứng kiến một bước nhảy vọt trong lịch sử tiền tệ nhân loại: tiền giấy được thương nhân và sau đó là nhà nước chấp nhận rộng rãi. Ở tỉnh Tứ Xuyên, các thương nhân dùng tờ ghi nợ (chứng từ) vì vận chuyển tiền đồng khối lượng lớn bất tiện; sau đó điểm đổi chác này phát triển thành Giao Tử (交子) là tiền giấy do tư nhân phát hành trước khi được nhà nước kiểm soát.
Tiền giấy mở ra khả năng giao dịch lớn hơn, giảm chi phí vận chuyển và thúc đẩy thị trường liên vùng. Về mặt ngân hàng sơ khai, xuất hiện các tổ chức chuyển đổi tiền và thanh toán tín dụng. Tuy nhiên, tiền giấy cũng đặt ra vấn đề quản trị: nếu phát hành quá tay, nó gây lạm phát; nếu không có cơ chế kiểm soát, niềm tin vào tiền sẽ sụp đổ. Triều đình Tống phải từ từ học cách quản lý giấy tờ, lập cơ quan phát hành và đưa ra các biện pháp kiểm soát.
Quan trọng hơn, tiền giấy thể hiện sự trưởng thành của nền kinh tế: thương mại đô thị, hệ thống thuế, và quản lý nhà nước ngày càng phức tạp. Kinh nghiệm Tống cho thấy lợi ích lớn của tiền giấy nhưng cũng cảnh báo về rủi ro lạm phát nếu không có chính sách tiền tệ chặt chẽ đây cũng là một bài học kinh điển mà các xã hội sau này đều phải đối mặt.
Thời Nguyên – Minh – Thanh
Thời Nguyên (1271–1368): Người Mông Cổ đẩy mạnh lưu hành tiền giấy trên quy mô đế quốc, với mục tiêu tạo đơn vị tiền chung cho lãnh thổ rộng lớn. Việc mở rộng phát hành mà thiếu kiểm soát dẫn đến lạm phát trầm trọng, làm giảm niềm tin của dân chúng vào tiền giấy. Đây là ví dụ điển hình về rủi ro khi chính quyền dùng in tiền để chi tiêu chính trị.
Thời Minh (1368–1644): Sau suy thoái của hệ thống tiền giấy, Minh chuyển dần sang sử dụng bạc làm đơn vị thanh toán chủ yếu, đặc biệt trong giao dịch lớn và thuế. Bạc có giá trị nội tại cao hơn so với giấy in không đảm bảo, nhưng lại gây ra vấn đề phân phối (bạc đắt đỏ, khó chia lẻ) và phụ thuộc vào nguồn bạc nhập khẩu (từ trao đổi thương mại với châu Á và châu Âu).
Thời Thanh (1644–1912): Bạc tiếp tục đóng vai trò trung tâm, song sự tiếp xúc với thương mại toàn cầu (đặc biệt thương mại với châu Âu) khiến Trung Quốc bắt đầu thấy các dạng tiền xu, bạc bạc bản địa và tiền giấy theo chuẩn phương Tây xuất hiện. Đến cuối Thanh, sự xâm nhập của hệ thống ngân hàng phương Tây, cùng với biến động chính trị (gian thương, nội chiến), dẫn đến một nền tảng tiền tệ hỗn loạn, mở đường cho cải cách sau này.
Giai đoạn này cho thấy sự chuyển dịch tư duy tiền tệ: từ tiền kim loại truyền thống sang các hình thái mới phù hợp với thương mại toàn cầu, nhưng cũng đồng thời bộc lộ yếu tố chính trị (chi tiêu công) và kinh tế (nguồn nguyên liệu) quyết định tính ổn định của tiền tệ.
Thời Dân Quốc
Sau khi triều đại phong kiến kết thúc, Trung Quốc bước vào thời kỳ biến động mạnh: phân chia quyền lực giữa các quân phiệt, khủng hoảng tài chính và chiến tranh. Trong bối cảnh này, xuất hiện nhiều loại tiền do chính phủ trung ương, ngân hàng địa phương, thậm chí các tập đoàn tự phát hành. Việc thiếu sự thống nhất gây “loạn tiền tệ” khiến tỷ giá biến động dữ dội, lạm phát cao ở một số giai đoạn.
Chính quyền Quốc Dân Đảng cố gắng hiện đại hóa hệ thống tiền tệ: thành lập ngân hàng trung ương, phát hành tiền giấy theo chuẩn mới, nhưng tình trạng chiến tranh Nhật – Trung và sau đó nội chiến đã làm công cuộc ổn định tiền tệ thất bại. Giai đoạn này là minh chứng rằng quản trị tiền tệ hiệu quả đòi hỏi môi trường chính trị ổn định, hệ thống tài chính và niềm tin của dân chúng.
Kết quả là, tiền tệ thời Dân Quốc phần lớn mang dấu ấn của thời kỳ chuyển giao: tiến bộ về mặt kỹ thuật (thiết kế tiền giấy, in ấn) nhưng vẫn yếu về quản trị do điều kiện chính trị, đây là một bài học lịch sử cho việc thiết lập tiền tệ quốc gia hiện đại.
Trung Quốc Cộng hòa Nhân dân
Sau năm 1949, chính quyền Cộng sản thống nhất lãnh thổ và thống nhất tiền tệ: Nhân dân tệ (人民币) do Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc phát hành thay thế hệ thống phân mảnh trước đó. Giai đoạn đầu là nỗ lực khắc phục lạm phát, ổn định kinh tế và thiết lập cơ chế phân phối hàng hóa. Các thiết kế tiền giấy, mệnh giá và hệ thống phân phối được chuẩn hóa.
Từ cuối thế kỷ XX đến đầu XXI, Trung Quốc tiến hành cải cách thị trường, mở cửa thương mại, và Nhân dân tệ dần hội nhập vào hệ thống tài chính toàn cầu. Chính phủ tiến hành quốc tế hóa đồng tiền từng bước: xây dựng dự trữ ngoại hối lớn, thiết lập nền tảng thanh toán quốc tế và thúc đẩy vai trò của RMB trong thương mại song phương (nhất là với các đối tác Châu Á và dự án “Vành đai & Con đường”).
Bước chuyển đáng chú ý gần đây là e-CNY (digital RMB), đây đồng tiền kỹ thuật số do ngân hàng trung ương phát hành (CBDC). Trung Quốc thuộc nhóm các nước đi đầu thử nghiệm CBDC trên diện rộng, áp dụng cho thanh toán bán lẻ, trợ cấp, và thử nghiệm trong các thành phố lớn. e-CNY phản ánh mục tiêu quản lý luồng tiền tốt hơn, giảm chi phí giao dịch và tăng tính hiệu quả của chính sách tiền tệ.
Nhân dân tệ hiện nay là một trong những đồng tiền có tầm ảnh hưởng toàn cầu, tuy chưa thay thế đồng USD nhưng đã tiến lớn về khả năng được chấp nhận trong thương mại quốc tế và dự trữ.
Lịch sử tiền tệ Trung Quốc cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa kinh tế (sản xuất, thương mại), chính trị (quyền lực trung ương, chiến tranh) và văn hóa (triết lý, tín ngưỡng). Những đổi mới như đúc tiền kim loại, phát minh tiền giấy và gần đây là tiền số đều xuất phát từ nhu cầu thực tế. Đây là bài học lịch sử này rất có giá trị cho các nhà hoạch định chính sách: kiểm soát phát hành, minh bạch thông tin, xây dựng hệ thống giám sát và liên kết công nghệ với luật pháp để đảm bảo tiền tệ hoạt động ổn định. Ở kỷ nguyên số, Trung Quốc tiếp tục thử nghiệm e-CNY, một bước đi tiên phong nhưng đồng thời cần cân nhắc các yếu tố quyền riêng tư, an ninh tài chính và tác động quốc tế.
Theo dõi ChineseHSK để đọc thêm nhiều bài viết hay ho và bổ ích khác nhé!
Tìm hiểu thêm về văn hóa Trung Quốc trong chuyên mục Khám phá Trung Hoa
Học tiếng Trung qua bài hát trong chuyên mục Học tiếng Trung qua bài hát
Đọc thêm các bài viết về ngữ pháp trong chuyên mục Ngữ pháp tiếng trung